Alkmaar, Overdie

Afbeelding(en)

Indiener project
Gemeente Alkmaar

Looptijd project
Start: 2003
Voltooiing: 2015

Procesfase Uitvoering

Betrokken partijen
Bouwhulp Groep
Gemeente Alkmaar
Instituut voor Sociale Gebiedsontwikkeling
Stichting Woonwaard Noord-Kennemerland
Van Alckmaer
H+N+S Landschapsarchitecten
Heren 5 architecten
FARO architecten

   

De kern van de problemen in Overdie bevindt zich achter de voordeur: een structureel gebrek aan perspectief voor bewoners. Ondanks het grote aanbod aan projecten en hulpverlening weten de bewoners niet bij wie ze voor welk probleem moeten zijn. Alkmaar kiest daarom voor een nieuwe organisatie met een overkoepelende ketenaanpak waarin werk & activeren, leren en zorg centraal staan. De meer fysieke aanpak krijgt al sinds 2003 vorm. 

 

Wijkbeschrijving
De wijk Overdie maakte eerst onderdeel uit van het 56-wijkenbeleid (samen met Schermereiland) en is nu een van de 40 prioritaire wijken. Overdie ligt ingeklemd tussen de binnenstad van Alkmaar en enkele bedrijventerreinen. De wijk bestaat uit de gedeelten Oud-Overdie (gebouwd jaren twintig, dertig en vijftig) en Nieuw-Overdie (gebouwd jaren vijftig en zestig), met elkaar verbonden door park Oosterhout. De wijk, met in totaal zo’n 7.700 inwoners en 3.400 woningen, is een echte ‘volksbuurt’. "Een hechte buurt waar veel mensen familie van elkaar zijn en waar men veelal ‘geboren en getogen’ is", aldus het Meerjarig Ontwikkelingsprogramma (2004) van de gemeente Alkmaar. Dit geldt vooral voor de huishoudens uit de jaren twintig en dertig woningen (9% van de woningvoorraad).
Ongeveer driekwart van de woningvoorraad in Overdie bestaat uit sociale huurwoningen. Zo’n tweehonderd huurwoningen behoren tot de particuliere sector. Het merendeel van de huurprijzen is laag. Door de hoge bebouwingsdichtheid en de inrichting van de openbare ruimte, met relatief weinig groenvoorzieningen, heeft de wijk een stenig karakter (zie voor een impressie het filmpje Wonen in Overdie). Ook de ruimtelijke ligging, grenzend aan het Noordhollandse kanaal, park Oosterhout en de binnenstad wordt nauwelijks benut.
Tijdens het KEI-stadslab, dat hier in 2003 plaatsvond, werden een sociaal woningbouwcomplex uit de jaren twintig (Uitenboschstraat), het wijkpark Oosterhout en de karakteristieke Don Boscokerk op het Geert Groteplein als parels betiteld.

 

In met name Oud-Overdie is sprake van vergrijzing, terwijl er weinig voorzieningen voor ouderen aanwezig zijn. Zij maken dan ook relatief veel gebruik van voorzieningen in de binnenstad. Nieuw-Overdie met vooral naoorlogse portiekflats en galerijflats kent wel een ‘eigen’ winkelcentrum. Verder zijn hier veel autochtone gezinnen in de loop der tijd verhuisd naar andere wijken en/of steden. Veelal op zoek naar nieuwe, grotere woningen in de koopsector. De instroom van huishoudens in de portiekflats is voornamelijk van Turkse afkomst.

Aandachtspunten
Problemen die in de wijk spelen zijn vergelijkbaar met de grootstedelijke problematiek elders in Nederland: een relatief hoge (langdurige) werkloosheid, spanningen tussen verschillende (etnische) groepen, een afnemend aanbod van voorzieningen (scholen, gezondheidszorg, postkantoor), overlast door rondhangende jeugd, onderwijsachterstanden en voortijdig schooluitval, verwaarloosde en vervuilde openbare ruimte (veel zwerfvuil), onveiligheidgevoelens, parkeerproblemen en woningen die zowel in bouwtechnische als woontechnische zin niet meer aan de eisen van deze tijd voldoen. In het wijkactieplan, dat is opgesteld in het kader van het 40 wijkenprogramma van minister Vogelaar, wordt het gebrek aan perspectief voor de bewoners als grootste probleem van de wijk gezien: "Bewoners hebben te weinig uitzicht op verbetering van hun persoonlijke of gezinssituatie. Taalachterstand (niet alleen bij allochtone bewoners), lage inkomens, werkloosheid, opvoedingsproblemen, burenruzies, gezondheidsproblemen, verslaving enzovoort: deze problemen zijn soms zo groot dat mensen niet weten hoe ze het aan moeten pakken of waar ze er mee terecht kunnen."  

Doelstelling
De gemeente Alkmaar is in 1995 gestart met de invoering van wijkgerichte samenwerking om de leefbaarheid in de Alkmaarse wijken te verbeteren in samenwerking met bewoners. In dit kader zijn wijkcoördinatoren, wijkmeesters en wijkteams samengesteld. Voor Overdie zijn er twee belangrijke beleidsdocumenten. Het Integraal Plan Overdie en het Wijkactieplan.

Integraal Plan Overdie
In december 2003 is na een relatief langdurig planvormingsproces het Integraal Plan Overdie (2003, pdf-bestand) vastgesteld, dat zich vooral op fysieke aspecten richtte. De gemeente Alkmaar, Stichting Woonwaard Noord-Kennemerland (circa 60% van de woningvoorraad), woningcorporatie Van Alckmaer (circa 40%, voorheen SVA) en Woningstichting Willibrordus (nu Kennemer Wonen, nagenoeg geen bezit) werkten hierbij in nauw overleg met maatschappelijke partijen als wijkraden, huurdersraad en huurdersverenigingen. Woningstichting Willibrordus speelt nauwelijks een rol door het geringe woningbezit in Overdie. De vertraging in de planvorming kwam mede door de discussie over het bouwprogramma. Besloten is in plaats van sloop nu meer in te zetten op renovatie voor korte (10 tot 15 jaar), maar ook lange termijn (25 tot 40 jaar), zoals gebeurd bij de portiekflats aan de Ommering en de eengezinswoningen aan de Camphuysenkade. 
De uitvoering van het integrale plan is in mei 2005 van start gaan. De planvorming liep vertraging op als gevolg van de discussie met betrekking tot de sloop van de beeldbepalende Don Boscokerk op het Geert Groteplein. Ondanks de verdeeldheid is uiteindelijk besloten de kerk wel te slopen.

Het Integraal Plan Overdie stelt dat het dreigende verval van Overdie om een gerichte aanpak vraagt met een integrale inzet van sociale en fysieke maatregelen. De doelstellingen zijn als volgt geformuleerd:

• de bestaande eenzijdigheid van de woningvoorraad moet worden teruggebracht;
• de woningvoorraad moet aansluiten bij de behoefte van de huidige en toekomstige bewoners: bewoners moeten een wooncarrière in de wijk kunnen maken;
• voorkomen moet worden dat in (delen van) de wijk zodanige concentraties van huishoudens met een zwakke sociaal-economische positie ontstaan dat de leefbaarheid verslechtert.

Wijkactieplan
Het Wijkactieplan (Word-document) uit december 2007, dat is opgesteld in het kader van de 40-wijkenaanpak, is aanvullend op het Integraal Plan. Het wijkactieplan gaat in op de sociaal-culturele en sociaal-economische problemen in Overdie en stelt een lange termijn aanpak voor ter verbetering van de problemen. Met de woorden van Henk Hansen, projectwethouder Overdie: "We hebben sinds 2003 een afsprakenkader, met name gericht op de nieuwbouw en verbetering aan de openbare ruimte, voor de periode 2005-2015. Dit wijkactieplan voegt een nieuwe dimensie toe aan de participatie van de wijkbewoners op sociaal-economisch gebied. We gaan binnen de gemeente met meer partijen samenwerken op een nieuwe manier binnen dit gebied. Het actieplan Krachtwijken van Minister Vogelaar heeft een prima impuls veroorzaakt. Bewonersinitiatieven vormen de basis voor een nieuwe (herkenbare) aanpak in de wijk. Het ondertekenen van dit charter zie ik dan ook als een officieel moment dat bekrachtigt waar we al jaren mee bezig zijn én de extra inzet op de sociale activering van burgers". Om dit te bewerkstelligen wordt een nieuwe organisatie opgezet die uitgaat van een zogenaamde ketenaanpak. Meer hierover onder het kopje financiering.

Aanpak
Fysiek
In het streven naar meer differentiatie in de woningvoorraad is de gemeente Alkmaar samen met de corporaties sinds 2003 bezig om meer woningen met een hoger kwaliteitsniveau te bouwen, meer variatie in de huursector aan te brengen, en meer seniorenwoningen en koopwoningen te realiseren. De keuze voor dit spoor wordt beredeneerd vanuit het welbekende wooncarrièreperspectief: bewoners kunnen nu geen kwaliteitssprong in de eigen wijk maken. Er is daardoor een selectieve uitstroom van hogere inkomens uit de wijk, en veelal uit de stad, omdat Alkmaar door ruimtegebrek niet beschikt over nieuwbouwlocaties binnen de eigen gemeentegrenzen. Door middel van verkoop, renovatie en sloop-nieuwbouw moet deze uitstroom worden voorkomen.

 

Zowel op slooplocaties (o.a. Hooftstraat/Huygensstraat), als op enkele ‘inbreidingslocaties’ (o.a. op een voormalig volkstuinencomplex) zal nieuwbouw plaatsvinden. De nieuwbouw op de inbreidingslocaties vindt om meerdere redenen plaats: financieel (rendabel), om de doorstroming te bevorderen (schuifruimte) en om de wijk te tonen dat de vernieuwing is begonnen. De eigendomsverhouding (huur-koop) zal uiteindelijk veranderen van 78-22% naar 58-42%. Daarnaast streeft men naar een verhouding in de huurprijs van 70% betaalbaar en 30% duur.

Geert Groteplein
Het is de bedoeling dat het Geert Groteplein het nieuwe hart van (Nieuw-)Overdie wordt, met een ontmoetingscentrum voor wonen, welzijn en zorg (WWZ-ontmoetingscentrum) als centraal onderdeel. In november 2005 hebben Woonwaard (projectleiding) en de gemeente als initiatiefnemers de conceptvisie van het WWZ-ontmoetingscentrum gepresenteerd. De volgende stap is het vinden van andere partijen die zich aan het concept willen committeren. In het nieuwe centrum vinden ook het huidige wijkcentrum en het buurthuis een onderkomen. De oude voorzieningen worden gesloopt.
Met de bewoners, wijkraden en overige betrokkenen is na de totstandkoming van de conceptvisie een intensief overlegtraject opgestart om het concept uit te bouwen tot een concreet programma van eisen en een solide samenwerking. “De markt en de bewoners bepalen uiteindelijk hoe het centrum er uit gaat zien”, aldus projectleider Anco van der Veen.
Naast het nog te realiseren ontmoetingscentrum zijn al enkele buurtvoorzieningen gerealiseerd. Zo is in 2003 een begin gemaakt aan het opknappen van het wijkpark en zijn een kinderboerderij, een wijkinformatiecentrum en een paviljoen gebouwd.

Gebruik restwarmte afvalverwerkingsbedrijf
Afvalverwerkingsbedrijf HVC en woningcorporatie Woonwaard hebben in december 2008 een intentieovereenkomst getekend om restwarmte van het afvalverwerkingsbedrijf te gaan gebruiken voor verwarming en warm water in 600 nieuw te ontwikkelen woningen in Alkmaar Overdie. Op termijn wordt gekeken of ook bestaande woningen kunnen worden aangesloten op het warmwaternet. Door de nieuwe manier van verwarming wordt een flinke reductie van de CO2-uitstoot gerealiseerd. Voor bewoners blijven de kosten gelijk.
De plannen in Alkmaar zijn in vergelijking met andere projecten in het land bijzonder omdat de leidingen door de bestaande stad worden aangelegd. Al jaren wordt de industriële restwarmte van de huisvuilcentrale benut op het nieuwste deel van industriegebied Boekelermeer, inclusief het DSB-stadion.  

Sociaal
In de eerste jaren (tot 2007) heeft men zich vooral gericht op de fysieke kant van de wijkvernieuwing. Wel zijn er in die tijd twee noemenswaardige sociale projecten tot stand gekomen.  
In het kader van het project ‘Voormekaar’ (pdf-bestand), dat van 2001 tot 2004 liep, heeft de bewonersvereniging zich ingezet om de sociale activering te bevorderen. In de buurthuizen werden dagelijks activiteiten georganiseerd voor kinderen, volwassenen en senioren. Ook werden er speciale cursussen gegeven aan allochtone vrouwen, is er een tienerhonk en een Jantje Betonsprankelplek gerealiseerd, zijn digitale trapvelden operationeel en is de aanpak van park Oosterhout afgerond.
In het project 'Met Een Rugzak Door De Wijk' wordt discussie over de wijk gestimuleerd en worden (oude) verhalen over de wijk gebundeld. Wat ooit begon met een boekje met verhalen van bewoners, uitgegeven door de wijkraad Nieuw-Overdie, is nu uitgegroeid tot een project met wijktheater en Overdie TV. 

Uit het Wijkactieplan van 2007 blijkt dat de komende jaren extra wordt ingezet op sociale maatregelen. De speerpunten voor de toekomst zijn:

• Werken & activeren: de gemeente gaat samen met bedrijven, de Kamer van Koophandel, branche- en werkgeversorganisaties proberen de arbeidsparticipatie te verhogen door middel van werk- en leerervaringsplaatsen, het bieden van hulp aan startende ondernemers, de jeugd te helpen bij de beroepskeuze en bedrijven te stimuleren zich op het industrieterrein in Overdie te vestigen.
  Daarnaast wordt gestart met een functionaris die onderwijs, buurt en sport met elkaar verbindt tot een samenhangend aanbod. Hierbij wordt ook voetbalclub AZ betrokken.
• Leren: men concentreert zich op de voor- en vroegschoolse educatie aan peuters, de vorming van een Brede basisschool, aansluiting school-werk bij jongeren, begeleiding van kinderen van het primair onderwijs naar het voortgezet onderwijs (Coach4you) en inburgering in combinatie met alfabetisering.
• Zorg: er komt een Centrum voor Jeugd en Gezin waar ouders met kinderen van nul tot twintig jaar terecht kunnen met al hun vragen over opvoeding, gezondheid en ontwikkeling. Daarnaast komt er een centraal meldpunt en worden huisbezoeken (de zogenaamde Bruggenbouwers) georganiseerd.

Financiering
Van 2005 tot 2015 wordt er in de bestaande woningvoorraad € 36 miljoen geïnvesteerd, in de infrastructuur en openbare ruimte € 12 miljoen en in de nieuwbouw € 91 miljoen. Voor de dekking van deze investeringen stelt de gemeente onder meer de budgetten uit de meerjarenbegroting (vier jaar) voor onderhoud en investeringen in de openbare ruimte beschikbaar. Verder heeft het Rijk in het kader van het Innovatieprogramma Stedelijke Vernieuwing (IPSV) € 5 miljoen ter beschikking gesteld in het kader van het ‘wijkgericht samenwerken’, waarbij bewoners een zekere beslissingsbevoegdheid hebben.
Ook zal er door het Rijk voor de periode 2005-2009, op basis van goedkeuring van een geactualiseerde Stadsvisie en het bijbehorende meerjarig ontwikkelingsprogramma, een ISV-budget van ruim € 6 miljoen (voorlopig verdeelresultaat) aan de gemeente worden toebedeeld. De corporaties hebben voor hun investeringen in vastgoed dekkingsmogelijkheden uit verkoop en huur(verhoging).

 

Uitvoeringsorganisatie
Met de totstandkoming van het integraal plan in 2003 is het met alle partners (gemeente, corporaties, wijkraden en huurdersorganisatie) een gezamenlijk organisatie- en participatiemodel afgesproken. In de uiteindelijke samenwerkingsovereenkomst tussen de gemeente en Woonwaard is afgesproken dat Woonwaard de ontwikkeling doet, het ondernemingsrisico neemt voor de ingrepen in haar woningen en de aanpak verzorgt van de omliggende ruimten. Tevens zal Woonwaard de nieuwbouwlocaties in Overdie ontwikkelen. Woonwaard is daarmee de trekker van de wijkvernieuwing. Doordat Van Alckmaer (toen nog SVA geheten) de samenwerkingsovereenkomst (met hierin de ‘onderwerping’ van Van Alckmaer aan de regie door Woonwaard) niet wilde tekenen, blijft de wijkvernieuwing een gezamenlijke opgave. Van Alckmaer en woningstichting Willibrordus hebben wel een sideletter ondertekend, waarin zij toezeggen de werkzaamheden in hun domein binnen de kaders van het integraal plan uit te voeren. De gemeente blijft verantwoordelijk voor de aanpak van de openbare ruimte en de sociale opgave. Zie voor meer informatie het evaluatieonderzoek van de uitvoeringsorganisatie. 

Ketenaanpak
Hoewel men de komende jaren op dit organisatiemodel voortborduurt wordt er voor het sociale aspect een nieuwe organisatie ingericht. De zogenaamde ketenaanpak. Hiermee wordt getracht een betere verbinding te leggen tussen alle partijen die curatief en preventief de mensen in Overdie stimuleren en sturen op het gebied van werk, leren, opgroeien en de zorg. Wim van Veen, wethouder Zorg: "Overdie is een wijk waar migranten en veel mensen zonder werk wonen. Door extra inspanning willen we hun leefsituatie verbeteren. Er gebeurt al veel, maar door meer samenhang tussen de activiteiten en organisaties te brengen, krijgt datgene wat er al is een meerwaarde". In het verleden bleek namelijk dat ondanks het grote aanbod aan projecten en hulpverlening de bewoners niet altijd weten bij wie ze voor welk probleem moeten zijn. Er werken wel veel en professionele hulpverleners bij allerlei nuttige organisaties, maar de hulpvraag en het hulpaanbod raken elkaar niet voldoende, aldus het wijkactieplan. Daarom komt er een overkoepelende ketenaanpak voor Overdie die alle acties en activiteiten centraal stuurt en bewaakt. Belangrijkste uitgangspunt: door de overkoepelende ketenaanpak weet de gemeente wat er wanneer voor wie gebeurt. Hierdoor wordt voorkomen dat verschillende soorten (hulpverlening-)organisaties langs elkaar heen werken. Daarbij staan de bewoners centraal, geven bewoners advies en hebben een centrale ingang. Het aanbod van de hulpverlening, dat nu heel divers en solitair is, zal beter op elkaar worden afgestemd en zal een ketenpatroon volgen. De aanpak is tevens gebaseerd op een actieve gemeente die als regisseur een voortrekkersrol heeft en met alle partijen alle werkzaamheden nauwkeurig afstemt. Op het moment van schrijven wordt deze nieuwe werkwijze uitgewerkt in een concreet procesmodel met een programmamanager, stuurgroep en kwaliteitsteam Overdie.

Leerpunten / Resultaten
Geraadpleegde bronnen en leestips
Boer, N. de, T. Boyenk & M. Smit (2005) Voormekaar, buurtgerichte sociale activering in Alkmaar. Alkmaar: PRIMO nh.

 

Gemeente Alkmaar (2007) Wijkactieplan Alkmaar Overdie doet mee! Alkmaar.

KEI stedelijke vernieuwing (2003) Verslag stadslab Alkmaar. Rotterdam: KEI stedelijke vernieuwing.

Kievits, M. & M. Verhees (2003) Overdie Alkmaar, de organisatie van herstructurering. De Meern: Atos KPMG Consulting.

Ministerie van VROM (2004) De kracht van de stad. Den Haag: Ministerie van VROM.

Contactpersonen
Dhr. ir. J. Visser
Projectmanager